# Gözlemlenebilirlik

Adres: https://softwaredictionary.org/tr/terimler/observability
Kategori: DevOps ve Bulut
Son güncelleme: 2026-09-30
İngilizcesi: Observability
Okunuşu: ıbzörvıbiliti

Kısaca: Gözlemlenebilirlik, çalışan bir yazılım sisteminin içinde olup biteni log, metrik ve trace verilerini toplayıp analiz ederek anlayabilme yeteneğidir.

## Gözlemlenebilirlik (observability) nedir?

Gözlemlenebilirlik, bir sistemin iç durumunu ürettiği verilerden ne kadar iyi anlayabildiğinizi tarif eder. İyi gözlemlenen bir sistemde yavaş bir ödeme sayfası ya da ani bir hata artışı gibi bir şey ters gittiğinde mühendisler, yalnızca incelemek için yeni kod yayınlamadan, bu verileri sorgulayarak nedenini bulabilir. Terim kontrol teorisinden gelir ve mikroservisler gibi dağıtık sistemleri işletmenin merkezi bir kavramı haline gelmiştir.

Gözlemlenebilirlik genellikle, çoğu zaman üç sütun olarak anılan üç tür telemetri üzerine kurulur. Log'lar tek tek olayların zaman damgalı kayıtlarıdır; metrikler, saniyedeki istek sayısı, hata oranı ya da bellek kullanımı gibi zaman içinde ölçülen sayılardır; trace'ler ise tek bir isteği birçok servis boyunca izleyerek zamanın nerede harcandığını gösterir. OpenTelemetry, bu verileri üretmek ve toplamak için yaygın olarak benimsenmiş açık standarttır; veriler sonra birçok farklı depolama ve gösterge paneli aracına gönderilebilir.

Araba iyi bir karşılaştırmadır: gösterge panelindeki uyarı ışığı size bir şeylerin ters gittiğini söyler; her sensörü okuyan bir tamircinin teşhis aracı ise tam olarak ne olduğunu ve nedenini bulmanıza yardımcı olur. Ekipler genellikle telemetriyi gösterge panellerine, uyarılara ve bir hizmetin kullanıcıları için ne kadar güvenilir olması gerektiğini tanımlayan hizmet seviyesi hedeflerine (SLO) dönüştürür.

Gözlemlenebilirlik çoğu zaman izleme (monitoring) ile birbirinin yerine kullanılır, ama ikisi farklıdır. İzleme, önceden tanımlanmış kontroller ve gösterge panelleriyle bilinen sorunları gözler ve önceden aklınıza gelen soruları yanıtlar; gözlemlenebilirlik ise öngörmediğiniz yeni, beklenmedik sorunları araştırmanıza olanak tanır. İzleme, gözlemlenebilirliğin yerini almaz, onun bir parçasıdır.

## Önemli noktalar

- Gözlemlenebilirlik, bir sistemin iç durumunu yaydığı verilerden anlamak demektir.
- Log'lar, metrikler ve trace'ler üç ana telemetri türüdür.
- Dağıtık izleme (distributed tracing), tek bir isteği birçok servis boyunca takip eder.
- İzleme bilinen soruları yanıtlar; gözlemlenebilirlik bilinmeyenleri araştırmaya yardımcı olur.
- OpenTelemetry, telemetri toplamak için yaygın açık standarttır.

## Örnek: OpenTelemetry ile trace span eklemek (Node.js)

```javascript
import { trace } from "@opentelemetry/api";

const tracer = trace.getTracer("checkout-service");

export async function checkout(order) {
  // A span measures this step and links it to the rest of the request's trace
  return tracer.startActiveSpan("checkout", async (span) => {
    span.setAttribute("order.item_count", order.items.length);
    try {
      return await chargeCard(order);
    } finally {
      span.end(); // the finished span is exported to your tracing backend
    }
  });
}
```

## Sık sorulan sorular

**Gözlemlenebilirlik ile izleme arasındaki fark nedir?**

İzleme, önceden tanımlanmış metrikleri takip eder ve yüksek CPU kullanımı ya da başarısız bir sağlık kontrolü gibi bilinen sorunlar ortaya çıktığında sizi uyarır. Gözlemlenebilirlik ise ayrıntılı telemetriyi keşfedip öngörmediğiniz sorunları anlayabilme yeteneğidir ve izleme bunun bir parçasıdır.

**Gözlemlenebilirliğin üç sütunu nedir?**

Üç sütun log'lar, metrikler ve trace'lerdir. Log'lar tek tek olayları kaydeder, metrikler ölçümleri zaman içinde özetler, trace'ler ise tek bir isteğin sistem içindeki yolunu ve zamanlamasını gösterir; birçok ekip artık dördüncü bir sinyal olarak sürekli profillemeyi de ekliyor.

**OpenTelemetry nedir?**

Çoğunlukla OTel olarak kısaltılan OpenTelemetry, log, metrik ve trace üretmek ve toplamak için açık kaynaklı, sağlayıcıdan bağımsız bir standart ve SDK kümesidir. Bir standart olduğu için enstrümantasyonunuzu yeniden yazmadan depolama ve gösterge paneli araçlarını değiştirebilirsiniz.

---

Software Dictionary: https://softwaredictionary.org/tr · https://softwaredictionary.org/tr/llms.txt