Kitap 02
Web Geliştirme
Tarayıcıda çalışan uygulamaların arkasındaki diller, protokoller ve render stratejileri.
İçindekiler
- 01AJAXAsenkron JavaScript ve XML1AJAX (Asynchronous JavaScript and XML), JavaScript ile sunucudan arka planda veri alıp sayfayı yeniden yüklemeden yalnızca bir kısmını güncelleme tekniğidir.
- 02Alan Adı2Alan adı (domain name), example.com gibi bir web sitesinin insanların okuyabileceği adresidir; DNS sistemi bunu siteyi barındıran sunucunun IP adresine çevirir.
- 03Angular3Angular, Google'ın TypeScript tabanlı, eksiksiz web framework'üdür; bileşenler, yönlendirme, formlar, HTTP istemcisi ve bağımlılık enjeksiyonu yerleşik gelir.
- 04ARIAErişilebilir Zengin İnternet Uygulamaları (Accessible Rich Internet Applications)4ARIA, role ve aria-label gibi HTML özniteliklerinden oluşan bir W3C standardıdır; yardımcı teknolojilere özel bir bileşenin ne olduğunu ve durumunu bildirir.
- 05Astro5Astro, içerik odaklı siteler için bir web framework'üdür; sayfaları HTML'e dönüştürür ve JavaScript'i yalnızca etkileşimli adalara ekler.
- 06Babel6Babel, modern JavaScript, JSX ve TypeScript sözdizimini eski tarayıcıların ve ortamların çalıştırabileceği koda çeviren bir JavaScript derleyicisidir.
- 07Bootstrap7Bootstrap, duyarlı bir grid ile buton, navbar ve modal gibi hazır bileşenler sunan ücretsiz bir CSS framework'üdür; HTML'e sınıf ekleyerek kullanılır.
- 08BundlerModül Paketleyici8Bundler, JavaScript modüllerini ve bağımlılıklarını tarayıcıların hızlıca indirip çalıştırabileceği birkaç optimize dosyada birleştiren bir derleme aracıdır.
- 09CMSİçerik Yönetim Sistemi9CMS (içerik yönetim sistemi), web sitesi içeriğini kod yazmadan bir editör üzerinden oluşturmayı, düzenlemeyi ve yayımlamayı sağlayan yazılımdır.
- 10Code Splitting10Code splitting, bir web uygulamasının JavaScript'ini istenince yüklenen küçük parçalara bölen tekniktir; böylece ilk sayfa yalnızca gereken kodu indirir.
- 11Cookie11Cookie, bir web sitesinin tarayıcıdan saklamasını ve sonraki isteklerle geri göndermesini istediği, çoğunlukla oturum açık tutmak için kullanılan küçük veridir.
- 12Core Web Vitals12Core Web Vitals, bir sayfanın gerçek kullanıcı deneyimini ölçen üç metriktir: yükleme hızı (LCP), yanıt verme (INP) ve görsel kararlılık (CLS).
- 13CORSKaynaklar Arası Kaynak Paylaşımı13CORS, bir sunucunun JavaScript'ten istek yapan hangi diğer sitelerin yanıtlarını okuyabileceğini bildirmesini sağlayan tarayıcı güvenlik mekanizmasıdır.
- 14CSRİstemci Tarafı Render14CSR, tarayıcının çoğunlukla boş bir HTML sayfası ile JavaScript indirip sayfa içeriğini kullanıcının cihazında oluşturduğu render yaklaşımıdır.
- 15CSSBasamaklı Stil Sayfaları15CSS, HTML içeriğinin ekranda renk, yazı tipi, boşluk, yerleşim ve animasyon gibi yönlerden nasıl görüneceğini belirleyen stil sayfası dilidir.
- 16CSS Grid16CSS Grid, öğeleri aynı anda satır ve sütunlar halinde düzenleyen, karmaşık sayfa yerleşimlerini kolayca kurmayı sağlayan iki boyutlu CSS yerleşim sistemidir.
- 17Debounce17Debounce, bir fonksiyonu art arda gelen olaylar belli bir süre durana dek ertelemektir; böylece arama kutusu her tuşta değil, yazma bitince istek gönderir.
- 18DOMBelge Nesne Modeli18DOM, tarayıcının bir web sayfasını temsil eden ve JavaScript'in okuyup değiştirerek kullanıcının gördüğünü güncelleyebildiği bellek içi nesne ağacıdır.
- 19Duyarlı Tasarım19Duyarlı tasarım, web sayfalarının yerleşimini, görsellerini ve metnini telefondan büyük monitöre her ekran boyutuna otomatik uyduran yaklaşımdır.
- 20ES ModülleriECMAScript Modules20ES modülleri, JavaScript'in yerleşik modül sistemidir: her dosya kendi kapsamını korur ve kodu diğer dosyalarla import ve export aracılığıyla paylaşır.
- 21FlexboxCSS Esnek Kutu Yerleşimi21Flexbox, öğeleri tek bir satır ya da sütunda düzenleyen ve büyüme, küçülme, hizalama ile boş alanı paylaşma biçimlerini denetleyen bir CSS yerleşim modelidir.
- 22Frontend22Frontend, bir uygulamanın kullanıcının önünde, çoğunlukla tarayıcıda çalışan; arayüzü çizen ve tıklamalara, yazılanlara karşılık veren kısmıdır.
- 23HTMLHiper Metin İşaretleme Dili23HTML, başlık, paragraf, bağlantı, görsel ve form gibi öğelerle web sayfalarının yapısını ve içeriğini tanımlayan işaretleme dilidir.
- 24HTTPHiper Metin Aktarım Protokolü24HTTP, tarayıcıların, uygulamaların ve sunucuların basit bir istek-yanıt döngüsüyle web sayfaları ve veri alışverişi yapmasını sağlayan protokoldür.
- 25HTTP Başlığı25HTTP başlığı, bir HTTP isteği ya da yanıtıyla gönderilen ad-değer satırıdır; içerik türü, önbellek kuralları ya da kimlik bilgileri gibi ayrıntıları taşır.
- 26HTTP Durum Kodu26HTTP durum kodu, sunucunun her yanıtla gönderdiği ve isteğin başarılı mı, başarısız mı olduğunu ya da ek işlem mi gerektirdiğini bildiren üç haneli sayıdır.
- 27Hydration27Hydration, tarayıcıdaki JavaScript'in sunucuda üretilmiş HTML'i devralıp olay yöneticilerini ve durumu bağlayarak sayfayı etkileşimli hale getirdiği adımdır.
- 28IndexedDBIndexed Database API28IndexedDB, web tarayıcılarına yerleşik bir veritabanıdır; dosyalar dahil büyük miktarda yapılandırılmış veriyi indeksler ve transaction'larla cihazda saklar.
- 29iframeSatır İçi Çerçeve29iframe, başka bir web sayfasını mevcut sayfaya gömen ve sıkça videolar, haritalar, ödeme formları ve üçüncü taraf widget'lar için kullanılan HTML öğesidir.
- 30JavaScript30JavaScript, web tarayıcılarında sayfaları etkileşimli hale getiren ve Node.js gibi çalışma ortamlarıyla sunucularda da çalışan programlama dilidir.
- 31jQuery31jQuery, öğe seçmeyi, olay yönetimini, animasyonu ve AJAX isteklerini tüm tarayıcılarda çalışan kısa bir sözdizimiyle kolaylaştıran JavaScript kütüphanesidir.
- 32JSXJavaScript XML32JSX, kodun içine HTML benzeri işaretleme yazmayı sağlayan bir JavaScript sözdizimi uzantısıdır; çoğunlukla React ile arayüzün nasıl görüneceğini tarif eder.
- 33Lazy LoadingTembel Yükleme33Lazy loading, görsel, video, betik gibi kaynakların yüklenmesini gerçekten gerekene, genellikle görünür alana kaydırılana kadar erteleyen tekniktir.
- 34Local Storage34Local storage, bir sitenin kullanıcının cihazında anahtar-değer çiftleriyle metin saklamasını sağlayan tarayıcı özelliğidir; veri tarayıcı kapansa da kalır.
- 35Media Query35Media query, stilleri yalnızca cihaz ya da tarayıcı ekran genişliği, yönelim veya koyu renk şeması gibi koşullara uyduğunda uygulayan CSS kuralıdır.
- 36MinificationKod Küçültme36Minification, davranışı değiştirmeden boşlukları, yorumları ve uzun adları silerek kod dosyalarını küçülten işlemdir; böylece web sayfaları daha hızlı iner.
- 37MPAÇok Sayfalı Uygulama37MPA, her bağlantının ya da form gönderiminin sunucudan yeni bir HTML sayfası yüklediği web sitesi ya da uygulamasıdır; web'in klasik çalışma biçimidir.
- 38Next.js38Next.js, React'e yönlendirme, sunucu tarafı render, statik üretim ve sunucu kodu ekleyen bir framework'tür; bütün bir web uygulaması tek projede geliştirilir.
- 39npmNode Package Manager39npm, Node.js'in varsayılan paket yöneticisi ve dünyanın en büyük yazılım deposudur; bir projenin bağımlılıklarını indirir ve sürümlerini takip eder.
- 40pnpmPerformant npm40pnpm, her paket sürümünün tek kopyasını ortak bir depoda tutup projelere bağlayan, hızlı ve disk dostu bir JavaScript paket yöneticisidir.
- 41Polyfill41Polyfill, modern bir web özelliğini onu desteklemeyen eski tarayıcılara ekleyen koddur; böylece standart API her yerde özel durumlar olmadan kullanılabilir.
- 42Progressive EnhancementAşamalı Geliştirme42Progressive enhancement, herkes için çalışan temel bir sayfayla başlayıp tarayıcı desteklediğinde daha zengin özellikler ekleyen web tasarım stratejisidir.
- 43PWAAşamalı Web Uygulaması43PWA, modern web API'leriyle geliştirilen, bir cihaza kurulabilen, çevrimdışı çalışabilen ve tek kod tabanından yerel uygulama gibi davranan bir web sitesidir.
- 44React44React, veri değişince otomatik güncellenen, yeniden kullanılabilir bileşenlerle kullanıcı arayüzü kurmaya yarayan açık kaynaklı JavaScript kütüphanesidir.
- 45React Hook'ları45React hook'ları, useState ve useEffect gibi, fonksiyon bileşenlerinin state tutmasını, yan etki çalıştırmasını ve mantık paylaşmasını sağlayan fonksiyonlardır.
- 46React Server Components46React Server Components, yalnızca sunucuda ya da build sırasında çalışan React bileşenleridir; veriyi doğrudan okuyabilir ve tarayıcıya JavaScript göndermezler.
- 47Sanal DOM47Sanal DOM, sayfanın öğe ağacının JavaScript belleğinde tutulan hafif bir kopyasıdır; arayüz kütüphaneleri onu karşılaştırarak gerçek DOM'u verimli günceller.
- 48SEOArama Motoru Optimizasyonu48SEO, arama motorlarının bir sitenin sayfalarını bulup anlaması ve ilgili aramalarda sıralaması için içeriği ve teknik altyapıyı iyileştirme pratiğidir.
- 49Service Worker49Service worker, tarayıcının arka planda, sayfadan ayrı çalıştırdığı, ağ isteklerini yakalayıp çevrimdışı kullanımı ve push mesajlarını sağlayan betiktir.
- 50Session Storage50Session storage, metni anahtar-değer çiftleri olarak yalnızca tek bir sekme için saklayan tarayıcı özelliğidir; veri yenilemede kalır, sekme kapanınca silinir.
- 51Shadow DOM51Shadow DOM, bir öğeye gizli ve ayrı bir DOM ağacı ekleyen tarayıcı özelliğidir; böylece o öğenin işaretlemesi ve stilleri sayfanın geri kalanından yalıtılır.
- 52SPATek Sayfalı Uygulama52SPA, tek bir HTML sayfası yükleyip içeriği JavaScript ile güncelleyen ve görünümler arası geçişte sayfayı yeniden yüklemeyen web uygulamasıdır.
- 53SSGStatik Site Üretimi53SSG, bir sitenin sayfalarını derleme zamanında düz HTML dosyalarına dönüştüren tekniktir; sunucular ya da CDN'ler bunları ek iş yapmadan anında sunabilir.
- 54SSRSunucu Tarafı Render54SSR, sunucunun her istekte bir sayfanın tam HTML'ini oluşturduğu ve böylece kullanıcıların ile arama motorlarının hazır içeriği hemen aldığı tekniktir.
- 55State ManagementDurum Yönetimi55State management (durum yönetimi), bir uygulamanın çalışırken değişen verileri nasıl saklayıp güncellediği, paylaştığı ve arayüzü bunlarla senkron tuttuğudur.
- 56Svelte56Svelte, tarayıcıda büyük bir framework çalıştırmak yerine bileşenleri derleme sırasında küçük, verimli JavaScript'e derleyen bir ön yüz framework'üdür.
- 57Tailwind CSS57Tailwind CSS, utility-first bir CSS framework'üdür: özel stil dosyaları yerine öğeleri doğrudan HTML'de küçük, tek amaçlı sınıflarla biçimlendirirsiniz.
- 58Throttling58Throttling, bir fonksiyonu ne kadar sık çağrılırsa çağrılsın aralık başına en fazla bir kez çalıştırır; böylece kaydırma işleyicileri düzenli güncellenir.
- 59Transpiler59Transpiler, kaynak kodu bir dilden ya da dil sürümünden benzer soyutlama düzeyindeki bir başkasına, örneğin TypeScript'ten JavaScript'e çeviren araçtır.
- 60Tree Shaking60Tree shaking, hangi ES modül dışa aktarımlarının gerçekten import edildiğine bakarak hiç kullanılmayan kodu son paketten çıkaran bir derleme optimizasyonudur.
- 61TypeScript61TypeScript, JavaScript üzerine statik tipler ekleyerek birçok hatayı kod çalışmadan yakalayan ve düz JavaScript'e derlenen bir programlama dilidir.
- 62UI BileşeniUser Interface Component62UI bileşeni, buton, form ya da kart gibi arayüzün yeniden kullanılabilen bir parçasıdır; işaretlemesini, stilini ve davranışını bir arada taşır.
- 63URLTekdüzen Kaynak Bulucu63URL, web'deki bir kaynağın adresidir; şema, sunucu adı, yol ve sorgu dizesi gibi bölümlerden oluşur ve tarayıcıya kaynağın nereden, nasıl alınacağını söyler.
- 64Vite64Vite, geliştirmede kodu tarayıcıya neredeyse anında sunan ve canlı ortam için optimize edilmiş dosyalar halinde paketleyen hızlı bir web derleme aracıdır.
- 65VueVue.js65Vue, kolay öğrenilmesi ve reaktif verisiyle bilinen, bileşenlerden kullanıcı arayüzü kurmaya yarayan açık kaynaklı bir JavaScript framework'üdür.
- 66Web Erişilebilirliği66Web erişilebilirliği, ekran okuyucu, klavye, altyazı ya da yakınlaştırma kullananlar dahil herkesin kullanabildiği web siteleri geliştirme pratiğidir.
- 67Web Tarayıcısı67Web tarayıcısı, sunuculardan web sayfalarını alıp HTML, CSS ve JavaScript'i ekranda gördüğünüz etkileşimli sayfalara dönüştüren uygulamadır.
- 68Web Worker68Web worker, JavaScript'i bir arka plan iş parçacığında çalıştıran tarayıcı özelliğidir; böylece ağır hesaplamalar çalışırken sayfanın arayüzü donmaz.
- 69WebAssembly69WebAssembly, web tarayıcılarında yerele yakın hızda çalışan ve C++, Rust, Go gibi dillerle hızlı web kodu yazılmasını sağlayan kompakt bir ikili kod biçimidir.
- 70Webpack70Webpack, uygulamanın import'larını izleyip JavaScript, CSS, görsel ve diğer dosyaları tarayıcıya uygun paketlerde birleştiren modül paketleyicisidir.
- 71WebSocket71WebSocket, tarayıcı ile sunucu arasında tek bir bağlantıyı açık tutarak her iki tarafın istediği an birbirine anında mesaj göndermesini sağlayan protokoldür.
- 72Yarn72Yarn, npm'e alternatif bir JavaScript paket yöneticisidir; bağımlılıkları npm deposundan kurar, lockfile, workspace ve Plug'n'Play desteği sunar.